Film zbudowany jest jako luźno powiązany ciąg epizodów, w którym tytułowa klacz przechodzi z rąk do rąk, wyznaczając rytm narracji i łącząc kolejne sceny kampanii wrześniowej 1939 roku. Zamiast klasycznej fabuły Andrzej Wajda proponuje wizję symboliczną i malarską, skupioną na obrazie końca kawaleryjskiej tradycji oraz na zderzeniu romantycznego etosu z brutalnością nowoczesnej wojny. Narracja ma charakter umowny, podporządkowany metaforze historycznego przełomu, a film stanowił świadomą próbę zmiany tonu po wcześniejszych sukcesach reżysera. Utwór wywołał jednak silne kontrowersje, zwłaszcza ze względu na scenę przedstawiającą szarżę polskich ułanów na czołgi niemieckie, odczytywaną jako mitotwórczą i prowokacyjną. Z czasem Wajda odnosił się do filmu krytycznie, traktując go jako projekt ważny, lecz nie w pełni spełniony w swoim dorobku.
Zapraszamy również na prelekcje filmoznawczą Wojciecha Tutaja.
reżyseria: Andrzej Wajda
produkcja: Polska
rok premiery: 1959
czas trwania: 85 minut
Seans towarzyszący:
Lotna (1959, reż. Andrzej Wajda)
Winchester ‘73 (1950, reż. Anthony Mann)
1962, niedatowany
(…) Próbowałem też ratować film scenami rodzajowymi (pszczoły, wesele, pogrzeb). Niestety, bez skutku. To są sceny, których nigdy nie potrafię zrobić. Dziś rozumiem błędy: 1. Za krótki scenariusz; 2. Za późno rozpoczęte zdjęcia na Wrzesień; 3. Bez przygotowania (główni aktorzy nie umieli jeździć konno); 4. Główna para – słaba; 5. Kolor, który komplikował zdjęcia.
Można się było wyratować tylko przez scenariusz. Pierwszy wariant: cztery lub pięć opowiadań zamkniętych, zwartych (od różnych autorów), wszystkie dotyczące ucieczki, z akcją dziejącą się na drodze. Wszystkie związane, splecione akcją Lotnej, z której wydobywamy tylko fakt, że na koniu jedzie ciągle ktoś inny. Byłby to jakby rysunek piórkiem, cudowna, staropolska opowieść rycerska o koniu, łącząca opowiadania ukazujące walenie się tego pięknego świata, pełnego dosytu jesiennego (tu scena śmierci w składach ziarna). Można było wziąć opowiadanie Andrzejewskiego, coś z Szosy zaleszczyckiej, coś z pamiętników. Temat jest tak odleżały, że nie ma tu żadnych problemów z materiałem.
Drugi wariant: napisać opowiadanie o czterech mężczyznach pożądających konia. Na zasadzie westernu. Początek: szwadron stoi na swojej wyjściowej pozycji, gdzieś w pobliżu przyszłego frontu. Tu właśnie jest pałac, stary szlachcic i cudowny koń. Tu także, w czasie ćwiczeń, widzimy szwadron – wspaniały, zgrany. Wojskowe ćwiczenia i gry (jak u Forda w Cenie sławy), ale wszystkie sytuacje muszą być napisane od nowa, jak w opowiadaniu kryminalnym.
Po tym filmie zrozumiałem po raz pierwszy, że nie trzeba się spieszyć. Jak dotąd nie żałowałem żadnego filmu, którego nie zrobiłem, a żałuję wielu, które niestety zrealizowałem.
źródło: Andrzej Wajda, Notesy 1946-2016. Wybór, red. T. Lubelski, A. Morstin, Wyd. Universitas, Kraków 2024."
+48 42 600 61 00 wew. 1