Kwiecień to jeden z ciekawszych miesięcy dla miłośników nocnego nieba. Wiosenne gwiazdozbiory wznoszą się coraz wyżej nad horyzontem, noce stopniowo się skracają, ale wciąż pozostaje wystarczająco dużo czasu, by wybrać się na obserwacje. To dobry moment, aby przyjrzeć się galaktykom, gromadom kulistym oraz jasnym gwiazdom wiosennego nieba.
Wykaz faz naszego naturalnego satelity w kwietniu 2026 roku widzimy powyżej, pod mapką.
Okres wokół nowiu będzie najlepszym czasem na obserwacje słabszych obiektów głębokiego nieba. Jasny blask Księżyca nie będzie wtedy utrudniał dostrzegania delikatnych mgławic i odległych galaktyk.
Kwietniowe rocznice księżycowe
Kwiecień zapisał się w historii badań Księżyca kilkoma ważnymi wydarzeniami związanymi z początkami eksploracji kosmicznej.
3 kwietnia 1966 roku radziecka sonda Luna 10 jako pierwszy w historii statek kosmiczny weszła na orbitę wokół Księżyca. Był to ogromny krok w badaniach naszego srebrnego globu – od tej chwili możliwe stało się szczegółowe mapowanie jego powierzchni z kosmosu.
Kilka lat później, 11 kwietnia 1970 roku, rozpoczęła się misja Apollo 13. Choć planowano kolejne lądowanie ludzi na Księżycu, misja przeszła do historii z zupełnie innego powodu. Po eksplozji zbiornika z tlenem statek znalazł się w poważnym niebezpieczeństwie. Dzięki niezwykłej pracy astronautów i zespołu na Ziemi załoga szczęśliwie powróciła na naszą planetę – wydarzenie to często nazywane jest „najbardziej udaną porażką” w historii astronautyki.
Dwa lata później, 16 kwietnia 1972 roku, wystartowała misja Apollo 16. Astronauci John Young i Charles Duke wylądowali w górzystym regionie wyżyn księżycowych i spędzili na powierzchni Księżyca prawie trzy dni, prowadząc badania geologiczne i zbierając próbki skał. Trzecim astronautą, przebywającym na orbicie wokółksiężycowej, który m.in. sporządzał fotograficzną mapę powierzchni Księżyca był Thomas Mattingly.
Spica – błękitna gwiazda w Pannie
Jedną z wyjątkowych gwiazd widocznych wiosną jest Spica, najjaśniejszy obiekt gwiazdozbioru Panny. To bardzo gorąca i jasna gwiazda znajdująca się około 250 lat świetlnych od Ziemi. W rzeczywistości Spica nie jest pojedynczą gwiazdą. To układ podwójny, w którym dwie bardzo masywne i gorące gwiazdy krążą wokół wspólnego środka masy. Znajdują się tak blisko siebie, że nawet duże teleskopy nie są w stanie rozdzielić ich jako dwóch oddzielnych punktów światła. Astronomowie odkryli jej podwójną naturę dzięki analizie widma światła – dlatego Spica należy do tak zwanych układów spektroskopowo podwójnych.
Spicę łatwo odnaleźć dzięki jednej z najbardziej znanych wskazówek nawigacyjnych na niebie. Wystarczy przedłużyć łuk dyszla Wielkiego Wozu – najpierw trafimy na jasnego Arktura w gwiazdozbiorze Wolarza, a kontynuując tę samą łukowatą linię dalej, dotrzemy właśnie do gwiazdy Spica.
Galaktyka Słonecznik – M63
Wśród galaktyk dostępnych dla teleskopów i bardziej profesjonalnych lornetek warto zwrócić uwagę na M63, znaną jako Galaktyka Słonecznik. Obiekt ten znajduje się w gwiazdozbiorze Psów Gończych, niedaleko dyszla Wielkiego Wozu.
Galaktyka ta została odkryta w 1779 roku przez francuskiego astronoma Pierre’a Méchaina, współpracownika Charles’a Messiera. Znajduje się około 30 milionów lat świetlnych od Ziemi i należy do galaktyk spiralnych. Na fotografiach astronomicznych widać charakterystyczną strukturę spiralnych ramion z licznymi obszarami narodzin gwiazd, które nadają jej ziarnisty, przypominający kwiat słonecznika wygląd.
Gromada kulista M5
Miłośnicy gromad kulistych powinni w kwietniu skierować teleskopy w stronę gwiazdozbioru Węża, gdzie znajduje się jedna z najpiękniejszych gromad tego typu – M5.
To jeden z najstarszych znanych obiektów w naszej Galaktyce. Szacuje się, że jej wiek może wynosić nawet około 12–13 miliardów lat, co oznacza, że powstała bardzo wcześnie w historii Drogi Mlecznej. Gromada zawiera setki tysięcy gwiazd ściśniętych w ogromną, niemal idealnie kulistą strukturę.
W niewielkich teleskopach M5 widoczna jest jako jasna, kulista plamka światła, natomiast większy sprzęt pozwala dostrzec pojedyncze gwiazdy na jej obrzeżach.
Kometa C/2025 R3
Gdzieniegdzie można usłyszeć informacje o komecie C/2025 R3 (PanSTARRS), która rzeczywiście pod koniec miesiąca, 27 kwietnia, znajdzie się w perygeum czyli najbliższym punkcie względem Ziemi. Takie momenty często oznaczają najlepsze warunki obserwacyjne dla komet. Niestety dla nas, obserwatorów z Polski, zobaczenie jej w tym czasie będzie niemożliwe gdyż zajdzie ona w zasadzie w tym samym momencie co Słońce.
Jakaś szansa na jej złapanie jest wcześniej, jeszcze w pierwszej połowie miesiąca, ale będą to obserwacje niezwykle trudne. Kometa będzie bardzo nisko nad horyzontem i to krótko przed świtem, jej jasność też będzie zdecydowanie mniejsza więc szanse na jej dostrzeżenie będą mieli w zasadzie tylko doświadczeni obserwatorzy dysponujący sprzętem optycznym w postaci teleskopów (być może również dobrych lornetek).
Nawet gdyby sytuacja nie była tak trudna to w przypadku komet i tak nigdy do końca nie wiadomo jak nas zaskoczą. Potrafią zaskakiwać zarówno spektakularnym wzrostem blasku, jak i rozczarowującą słabą widocznością.
W poszukiwaniu nowych komet i asteroid astronomowie korzystają dziś z teleskopów prowadzących systematyczne przeglądy nieba, takich jak np. Pan-STARRS na Hawajach. Ten 1,8-metrowy teleskop, który wielokrotnie fotografuje ogromne obszary nieba, pozwala wykrywać wiele poruszających się w Układzie Słonecznym obiektów.
Maksimum roju Lirydów
Zanim na niebie pojawią się pierwsze meteory należące do eta Akwarydów, warto zwrócić uwagę na rój Lirydy, który osiąga maksimum około 21-22 kwietnia (ale aktywność występuje między 16 a 25 kwietnia). To jedno z najstarszych obserwowanych zjawisk tego typu – jego opisy pojawiały się już w kronikach sprzed ponad 2,5 tysiąca lat. W czasie maksimum można dostrzec kilkanaście meteorów na godzinę. Natomiast kilkukrotnie w historii rój ten wykazywał zwiększoną aktywność do nawet kilkuset zjawisk na godzinę!
Meteory te są pozostałością po komecie C/1861 G1 (Thatcher), której materia rozproszona w przestrzeni kosmicznej przecina orbitę Ziemi.
Początek aktywności roju Eta Akwarydów
19 kwietnia natomiast rozpoczyna się aktywność kolejnego, jednego z ciekawszych rojów meteorów – eta Akwarydów. Maksimum tego roju przypada dopiero na początek maja, ale już w drugiej połowie kwietnia można zauważyć pierwsze meteory należące do tego strumienia.
Eta Akwarydy powstają z materii pozostawionej w przestrzeni kosmicznej przez słynną kometę Halleya. Gdy Ziemia przecina ten strumień pyłu, drobne okruchy materii wpadają w atmosferę naszej planety tworząc krótkotrwałe smugi światła na nocnym niebie.
Najlepszym czasem na obserwacje meteorów jest druga połowa nocy oraz poranek, kiedy radiant roju – punkt, z którego pozornie wylatują meteory – znajduje się wyżej nad horyzontem.
Wiosenne spojrzenie w głąb kosmosu
Wiosenne niebo może nie wydawać się tak efektowne jak zimowe, pełne jasnych gwiazd. Ma jednak swoją wyjątkową zaletę – pozwala zajrzeć daleko poza granice naszej Galaktyki.
W obszarze gwiazdozbiorów głównie Panny i Warkocza Bereniki znajduje się ogromne skupisko galaktyk, zwane Gromadą w Pannie. Nawet niewielkie teleskopy mogą pokazać niektóre z nich jako subtelne plamki światła.
Patrząc na nie w spokojną kwietniową noc, uświadamiamy sobie, że każda z tych mglistych plamek to osobna galaktyka – z miliardami gwiazd.
Kwiecień jest więc miesiącem, w którym można podziwiać zarówno odległe galaktyki i gromady kuliste, Drogę Mleczną jak i dynamiczne zjawiska takie jak meteory. Wystarczy tylko bezchmurne niebo, odrobina cierpliwości i najlepiej miejsce z dala od miejskich świateł.
A jeśli kwietniowe niebo schowa się za chmurami – nic straconego! W Planetarium EC1 zawsze możecie wybrać się w podróż między gwiazdy. Zapraszamy na pokazy i seanse, podczas których kosmos jest na wyciągnięcie ręki.