Theory of Seeing

„Teoria widzenia” to czteroczęściowy cykl filmowy, którego celem jest przeniesienie na ekran książki Władysława Strzemińskiego. Nie chodzi jednak o ilustrację zawartych w niej tez, lecz o przełożenie ich na język ruchomych obrazów. Punktem wyjścia jest założenie, że widzenie nie jest niezmienną zdolnością, lecz procesem kształtowanym przez historię i społeczne warunki życia. Każda epoka wytwarza właściwe sobie sposoby widzenia, a sztuka aktywnie uczestniczy w tych przemianach.

Przełożenie Teorii widzenia na język filmu wymaga czegoś więcej niż prostego przedstawienia zawartych w niej pojęć. Film nie jest medium przezroczystym – stanowi aparat organizujący akt patrzenia za pomocą kadrowania, montażu, ruchu, światła i czasu. Staje się tym samym narzędziem, dzięki któremu idee Strzemińskiego można poddać praktycznej próbie, pokazując, jak obraz powstaje na styku oka, pamięci, wiedzy i doświadczenia. Każdy odcinek jest rodzajem eksperymentu, który nie tyle objaśnia teorię, ile wprawia ją w ruch.

Projekt wpisuje się w tradycję eksperymentalnych filmów poświęconych sztuce, w których kamera nie służy reprodukowaniu dzieł, lecz staje się narzędziem analizy. Jednym z ważnych punktów odniesienia jest Warsztat Formy Filmowej w Łodzi, traktujący film jako laboratorium percepcji i badający relacje między aparatem filmowym a widzem. Innym – telewizyjny cykl Sposoby widzenia Johna Bergera i Mike’a Dibba, który, wykorzystując formułę serialu, poddawał krytycznej analizie społeczne i polityczne uwarunkowania patrzenia na sztukę.

Każdy odcinek proponuje autorską, współczesną interpretację myśli Strzemińskiego. Wilhelm Sasnal łączy zagadnienia konserwacji muzealnej i materialności obrazu z pamięcią o Zagładzie, stawiając pytanie o granice abstrakcji w konfrontacji z doświadczeniem historycznym. Mykola Ridnyi zestawia teorię ruchomego widzenia z optyką wojny, odnosząc ją do historii fizycznej niepełnosprawności Strzemińskiego oraz fikcyjnej opowieści o snajperze. Agnieszka Polska przenosi jego rozpoznania w kontekst cybernetyki, ekonomii uwagi i obrazów generowanych przez sztuczną inteligencję. Anton Vidokle i Liam Gillick traktują tezy książki jako serię ćwiczeń wykonywanych przez aktora, kamerę i miasto. Spójność całego cyklu zapewniają sekwencje tytułowe autorstwa Laury Paweli, zbudowane z materiałów found footage.

Cykl dołącza do konstelacji, która kształtuje się od kilku dekad i obejmuje książkę Strzemińskiego, historyczną przestrzeń Sali Neoplastycznej, stałą ekspozycję kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi zatytułowaną Sposoby widzenia oraz współczesne interpretacje jego myśli formułowane za pośrednictwem filmu. Dopełnieniem projektu będzie strona internetowa poświęcona książce i cyklowi filmowemu, przygotowana we współpracy z e-flux. Znajdą się na niej materiały źródłowe, a także nowe teksty Luizy Nader i Eleny Vogman.

Każdy z elementów tej konstelacji pełni odmienną funkcję: książka formułuje teorię przemian świadomości wzrokowej, filmy poddają jej pojęcia współczesnej próbie, wystawy pozwalają konfrontować je z dziełami sztuki poprzez bezpośrednie doświadczenie przestrzeni muzealnej, a strona internetowa otwiera pole do dalszych badań i interpretacji. Elementy te nie układają się w linearną sekwencję, lecz wzajemnie się objaśniają i aktualizują. Teoria widzenia przestaje tym samym być zamkniętym traktatem, stając się wciąż żywym narzędziem i scenariuszem eksperymentów nad tym, jak patrzymy – i czego wciąż musimy się nauczyć, by móc zobaczyć.

Pokaz premierowy + spotkanie z twórcami odbędzie się 28 listopada (sobota). Bilety dostępne tutaj.