Nocne niebo nad Łodzią - październik 2022

 

Okres długich letnich dni mamy już za sobą, a to oznacza, że warunki do obserwacji astronomicznych uległy znacznej poprawie.  Październik, to doskonały czas na nocne spacery pod jesiennym firmamentem, który to może dostarczyć wielu estetycznych wrażeń.  Warto jednak dysponować pewną elementarną wiedzą na temat obiektów nieba jesiennego. Ale od czego zacząć?

 

Nasz „gwiaździsty” spacer proponujemy rozpocząć od odszukania gwiazdozbioru Kasjopei, który przypomina kształtem literę „W”.  Około godzinny 22 widoczny jest on niemal dokładnie nad naszymi głowami. Właśnie w tej konstelacji możemy dostrzec okiem nieuzbrojonym jedyną gwiazdę, która znajduje się w sąsiednim ramieniu naszej galaktyki zwanej Drogą Mleczną. Jednocześnie jest to gwiazda najdalsza dostępna naszym oczom, a oznaczona jest grecką literą ρ (ro) i znajduje się w odległości około 10 tysięcy lat świetlnych. Oznacza to, że widzimy jej obraz taki, jaki był 10 tysięcy lat temu, bo tyle czasu potrzebuje światło, aby dotrzeć do naszego Układu Słonecznego. Wartość ta jest jednak ciągle aktualizowana i ostatnie oszacowania sugerują odległość mniejszą, około 3400 lat świetlnych. Ten ledwie widoczny obiekt należy do hiperolbrzymów i jest około 400 razy większy od naszego Słońca. Na dodatek pulsuje i wyrzuca w przestrzeń ogromne ilości materii. Według obliczeń, utrata masy przez tę gwiazdę osiąga wartość około 10 tysięcy mas Ziemi w ciągu roku.

 

Położenie gwiazdy  ρ  w gwiazdozbiorze Kasjopei. Jest to najdalsza gwiazda, jaką możemy dostrzec okiem nieuzbrojonym.

Zdjęcie wykonano amatorskim aparatem fotograficznym, obiektywem standardowym, f=50mm, eksp. 3s,  ISO 3200. fot. Krzysztof Rumieniecki / Planetarium EC1

 

Sam gwiazdozbiór Kasjopei stanowi doskonały układ odniesienia do odnalezienia innych obiektów jesiennego nieba. Pod literą „W” dostrzeżemy bez trudu skupisko jasnych gwiazd przypominający dwie linie rozchodzące się od jasnej gwiazdy oznaczonej symbolem greckim α (alfa). Ten charakterystyczny układ należy do gwiazdozbioru Andromedy. To właśnie tutaj może dostrzec okiem nieuzbrojonym najdalszy obiekt pozagalaktyczny, a jest nim Wielka Galaktyka Andromedy oznaczona w katalogu Messiera symbolem  M31 i znajduje się w odległości 2,5 miliona lat świetlnych. Osoby mieszkające na obszarach silnie zurbanizowanych, niestety, nie będą mogły dostrzec tego obiektu ze względu ma duże zaświetlenie. Załączone zdjęcie powinno ułatwić odnalezienie galaktyki. Znajduję się ona w przybliżeniu nad środkowymi gwiazdami obu linii.  Naszym oczom powinien się ukazać owalny, nieco zamglony kształt. Miłośnicy fotografii powinni bez trudu utrwalić jej obraz na matrycy pod warunkiem, że aparat ustawiony będzie na statywie.

Załączone niżej zdjęcie wskazuje na jeszcze jeden interesujący obiekt zlokalizowany w sąsiednim gwiazdozbiorze - Perseuszu.  Są to aż dwie gromady otwarte gwiazd  położone blisko siebie. Katalogowe oznaczenia, to NGC 869 i 884. W dobrych warunkach atmosferycznych, również i te obiekty możemy dostrzec okiem nieuzbrojonym.  Sama konstelacja Perseusza przypomina kształtem grecką literę λ (lambda) i znajduje się pod Kasjopeją, z lewej strony Andromedy.

 

      Położenie najciekawszych obiektów w konstelacji Perseusza i Andromedy.

  Zdjęcie amatorskie wykonane szerokokątnym obiektywem o ogniskowej 18mm, ekspozycja 25s, ISO 3200, fot. Krzysztof Rumieniecki / Planetarium EC1

 

Takich gromad otwartych, jak w Perseuszu, astronomowie znają bardzo dużo. Są to luźne skupiska młodych gwiazd, które powstały z materii mgławicowej. Po pewnym czasie gwiazdy z takiej gromady ulegają rozproszeniu po ramionach spiralnych naszej Galaktyki.

Galaktyka M31 oraz dwie gromady otwarte w Perseuszu stanowią znakomity „kąsek” dla miłośników astrofotografii. Znajomość techniki nakładania zdjęć (tzw, stackowanie) pozwala osiągnąć zaskakujące efekty w warunkach amatorskich czego przykładem są zamieszczone niżej zdjęcia tych obiektów.

 

Fotografia gromad otwartych gwiazd w konstelacji Perseusza NGC 869 i 884 uzyskana techniką stackowania po nałożeniu 3 zdjęć.

Obrazy uzyskane za pomocą teleobiektywu Sonnar 2,8/180, z wykorzystaniem napędu paralaktycznego: ekspozycja 20s, ISO 1600, fot. Krzysztof Rumieniecki / Planetarium EC1

 

Wielka galaktyka Andromedy M31

Obraz uzyskany po nałożeniu 8 zdjęć, ekspozycja 30s, ISO 1600, ogniskowa obiektywu 470mm, fot. Krzysztof Rumieniecki / Planetarium EC1

 

Współczesna technologia pozwala spojrzeć na obiekty kosmiczne w świetle niewidocznym dla oka ludzkiego. Detektor podczerwieni zamontowany na kosmicznym teleskopie Spitzera pozwolił uzyskać obraz Wielkiej Galaktyki w Andromedzie oczyszczonej z pyłów i pokazać wyłącznie źródła ciepła. Dzięki temu mogliśmy zobaczyć obiekty zasłonięte przez pyły i gaz niedostrzegane w świetle widzialnym.

 

Wielka Galaktyka w Andromedzie sfotografowana przez kosmiczny teleskop Spitzera w zakresie światła podczerwonego.

Credit: NASAJPL-CaltechK. Gordon (University of Arizona)

 

Warto w tym miejscu wspomnieć o wystrzelonym w grudniu ubiegłego roku kosmicznym teleskopie Jamesa Webba, który zbudowany został z myślą o pracy w podczerwieni. W porównaniu z teleskopem Spitzera dysponuje on znacznie większymi możliwościami technicznymi. Przede wszystkim ma znacznie większą zdolność rozdzielczą. Układ 18 zwierciadeł daje powierzchnię użytkową taką, jak sześcio-metrowe, pojedyncze zwierciadło. Zaprojektowany system wyeliminował wiele wad optycznych takich jak na przykład aberracja sferyczna czy też koma. Pierwsze zdjęcia przesłane przez teleskop potwierdzają ogromne możliwości tego narzędzia obserwacyjnego.

 

Pierwsze, opublikowane zdjęcie wykonane przez teleskop kosmiczny Jamesa Webba.

Jest to gromada galaktyk SMACS 0723 w gwiazdozbiorze Ryby Latającej. Obiekt znajduje się w odległości 4,6 mld lat świetlnych. Rozciągniecie niektórych galaktyk spowodowane jest soczewkowaniem grawitacyjnym. (credit NASA, ESA, CSA, and STScI)

 

 

Widoczność planet w październiku

 

Pierwsza dekada października, to znakomita okazja do zaobserwowania Merkurego. Wymaga to jednak z naszej strony pewnego wysiłku, ponieważ widoczny jest nisko wschodniego horyzontu, w łunie wschodzącego Słońca. Najlepsza widoczność będzie miała miejsce 8 października. Wtedy planeta znajdzie się w odległości 18o od naszej dziennej gwiazdy.

Przez większą część nocy widoczny jest Saturn i Jowisz. Planety przemieszczają się wzdłuż południowego horyzontu. Jowisz jest zdecydowanie jaśniejszy od Saturna i bardziej przesunięty w kierunku wschodnim.

Mars wschodzi po godzinie 21 i widoczny jest nad wschodnim horyzontem jako czerwony, jasny punkt. Barwa czerwona spowodowana jest obecnością dużej ilości związków żelaza na powierzchni tej planety.

Dla bardziej dociekliwych obserwatorów, warto polecić odnalezienie Urana. Jasność tej planety znajduje się na granicy widoczności oka ludzkiego. Przy korzystnych warunkach atmosferycznych można go więc  dostrzec okiem nieuzbrojonym. Jednak, od razu, warto zaproponować lornetkę do identyfikacji Urana, który widoczny jest przez całą noc w gwiazdozbiorze Barana. Można go znaleźć niemal dokładnie w geometrycznym wierzchołku trójkąta równobocznego, którego podstawę tworzą dwie gwiazdy: ρ (ro) oraz σ (sigma).  Załączona mapka powinna ułatwić lokalizacje tej planety.

 

        Aktualne położenie Urana w gwiazdozbiorze Barana

 

Zaćmienie Słońca

25 października 2022 roku będzie miało miejsce widoczne w Polsce częściowe zaćmienie Słońca. Podczas maksymalnej fazy zostanie zakryte przez Księżyc około 40% tarczy słonecznej. Największa faza zaćmienia będzie widoczna w Augustowie i wyniesie około 46%, a najmniejsze w jeleniej Górze, bo koło 33%.  W obszarze centralnej Polski będą to wielkości pośrednie. Plan dla tego zjawiska jest następujący:

 

11:14  -  początek częściowego zaćmienia

12:23  -  maksymalna faza

13:32  -  koniec zjawiska

 

Przykładowe zdjęcie częściowego zaćmienia Słońca widocznego w Polsce 20 marca 2015 roku

fot. Krzysztof Rumieniecki / Planetarium EC1

 

Obserwatorom Słońca wypada przypomnieć, że nie należy oglądać naszej dziennej gwiazdy  bezpośrednio okiem nieuzbrojonym, bo grozi to trwałym uszkodzeniem wzroku. Nie nadają się do takich obserwacji, używane powszechnie, okulary słoneczne, gdyż osłabienie światła jest zbyt małe. Bezpieczna będzie folia Baadera. dostępna w sklepach ze sprzętem fotograficznym lub astronomicznym. Można również zastosować okulary spawalnicze, albo niektóre zużyte płyty CD (bez ubytków). Amatorom fotografii również polecamy założenie na obiektyw odpowiedni filtr słoneczny, gdyż bezpośrednie wykonywanie zdjęć może uszkodzić matrycę.

 

 

Skrót najważniejszych zjawisk astronomicznych w październiku 2022 r.

 

5 października   -  koniunkcja Księżyca i Saturna w odległości 3o52’

8 października   -  maksymalna elongacja Merkurego w odległości 18o.

8 października   -  koniunkcja Księżyca i Jowisza w odległości 1o50’

21 października -  maksimum roju meteorów Orionidów. Spodziewać się można około 20-30 przelotów na godzinę.

25 października – częściowe zaćmienie Słońca

 

 

Fazy Księżyca

3 października,    02h14m    -  pierwsza kwadra

9  października,   22h54m    - pełnia

17 października,  19h15m    - ostatnia kwadra

25 października,  12h48m    - nów

 

UWAGA: przypominamy, że w nocy z 29 na 30 października przestawiamy zegarki o jedna godzinę do tyłu i powracamy do tzw. czasu strefowego (zimowego). Będziemy mogli spać o jedną godzinę dłużej, ponieważ przestawienie zegarów nastąpi z godziny 3:00 na godzinę 2:00.

 

 

grafika: Michał Kata / Planetarium EC1

 

autor wpisu:

Krzysztof Rumieniecki

Planetarium EC1