Nocne Niebo Nad Łodzią - listopad 2022

Listopad to kolejny miesiąc jesieni. Dni są dość krótkie (np. 15 listopada w Łodzi wschód Słońca będzie miał miejsce o 7:01, a zachód o 15:52). Stwarza to doskonałe warunki do obserwacji astronomicznych, oczywiście jeśli uda nam się trafić na bezchmurny wieczór i noc, których w listopadzie zwykle nie jest wiele. Tym bardziej, jeśli pogoda pozwoli, warto spojrzeć w niebo na nieco dłużej i podziwiać fascynujące obiekty. Zacznijmy zatem nasz listopadowy przewodnik.

 

W poprzednim miesiącu omawialiśmy m.in. gwiazdozbiór Perseusza (jak go odnaleźć, można przeczytać w aktualnościach na październik 2022). W tym samym artykule poruszamy temat gromad otwartych. W listopadzie możemy zaobserwować dwie kolejne, doskonale widoczne nieuzbrojonym okiem. Co ważne, pokazują nam one kolejne etapy ewolucji takich gromad.

 

Po pierwsze Plejady (M45) – gromada otwarta w Byku, położona pod Perseuszem. Na niebie widoczna jako zwarta grupa kilku blisko znajdujących się względem siebie jasnych, niebieskich gwiazd. Przypomina trochę miniaturowy Wielki Wóz. Wieczorem (ok. 23:00) będą widoczne wysoko nad południowym horyzontem. M45 jest oddalona od Ziemi o ok. 440 lat świetlnych, złożona z ok. 500 gwiazd (z czego tylko kilka możemy zobaczyć bez optycznego wsparcia), a wiek gromady to ok 110 mln lat.

 

autor : NASA, ESA, AURA/Caltech, Palomar Observatory (public domain)

 

W Plejadach znajdują się dwie ciekawe mgławice. Jedna z nich to mgławica dyfuzyjna NGC 1435, zwana mgławicą Merope, odkryta w 1859 roku. Druga z nich to IC 349, odkryta 14 listopada 1890 roku przez Edwarda Barnarda. Jest to przedłużenie mgławicy Merope i można w niej zaobserwować niezwykłe kosmyki biegnące od IC 349 do gwiazdy o tej samej nazwie.

 

autor : John Stauffer (Spitzer Science Center, Caltech) (public domain)

 

autor : NASA (public domain)

 

Druga gromada otwarta położona również w Byku to Hiady. To jasne skupisko gwiazd na godzinie 8, oddalone około 12 stopni od Plejad, złożone z około 300 młodych gwiazd. Odległość do Hiad to szacuje się na około 110 lat świetlnych od nas. Ich wiek z kolei, ocenia się na między 600 a 800 mln lat. Widzimy więc, że są znacznie starsze od Plejad i bardziej rozproszone. Pokazuje nam to dalszy etap ewolucji gromad otwartych.

 

autor : NASA, ESA, and STScI licecja : CC BY-SA 4.0

 

Na tle Hiad odnajdziemy Aldebarana (alpha Tauri), najjaśniejszą gwiazdę Byka. Widoczna na lewej części gromady, choć do nich nienależąca. Nazwa, którą posługujemy się obecnie pochodzi z języka arabskiego (oryg. Nayyir al-Dabaran). W kulturze Meksyku była to gwiazda dająca światło siedmiu rodzącym kobietom (Plejadom), a Aborygeni nazywali ją Karambal czyli Przodek.

 

Aldebaran to czerwony olbrzym, jaśniejszy od Słońca o około 400 razy, większy 44 razy i odległy od nas o 65 lat świetlnych. Swój pomarańczowy kolor zawdzięcza temperaturze (3900 K). Jest to wartość niższa niż w przypadku Słońca (około 5770 K).

 

autor: NASA, ESA, STScl licencja : CC BY-SA 4.0

 

Warto w listopadzie zapamiętać 17 dzień tego miesiąca. Wtedy właśnie przypada szczyt roju meteorów Leonidów. To najszybszy znany nam rój meteorów. Prędkość meteorów w atmosferze dochodzi do 72 km/s. Zawdzięczamy go komecie 55P/Tempel-Tuttle , okrążającej Słońce w czasie 33 lat. Z każdym jej przejściem blisko orbity Ziemi obserwujemy nasilenie się intensywności tego roju. Na bieżący rok przewidywana intensywność to 15 meteorów na godzinę. Jest to jednak rój o zmiennej intensywności i w przeszłości bywał autorem niesamowitych spektakli, jak np. w 1833 czy 1966 roku. Zapoznajmy się z fragmentem relacji 13 osobowego zespołu obserwatorów z Uniwersytetu w Arizonie:

 

źródło : Astronomical and geophysical observatory, Comenius University

autor : Juraj Toth – licencja CC ASA 3.0

 

„W środę wieczorem 17 listopada udaliśmy się na górę Kitt Peak. Wcześniej byliśmy rozczarowani nikłą intensywnością Leonidów poprzedniej nocy… Tym razem między 1:30 a 2:30 naliczyliśmy 33 zjawiska na godzinę, czyli przyzwoitą ilość, ale to nie zapowiadało spektaklu jaki miał się pojawić… Między 2:50 a 3:50 mieliśmy drugą godzinę rejestrowanych obserwacji i w jej czasie naliczyliśmy 192 meteory, niektóre o jasności konkurującej z Jowiszem i Wenus… O 4:10 zliczyliśmy 30 w ciągu minuty, do 4:30 występowało po kilkaset na minutę, ale absolutny szczyt miał miejsce o 4:45, gdzie było ok 40 zjawisk na sekundę, niektóre tak jasne, że ich ślady widoczne były przez kilka minut...”

 

Dla zainteresowanych więcej informacji z tej relacji znajduje się << tutaj >>

 

W listopadzie występują jeszcze 3 kolejne deszcze meteorów:

- Północne Taurydy 12.11 (ok. 5 zjawisk na godzinę)

- alfa Monocerotydy 21.11 (intensywność zmienna)

- Listopadowe Orionidy 28.11 (ok. 3 zjawiska na godzinę)

 

 

Widoczne w listopadzie 2022 planety:

 

Jeśli znajdziemy Aldebarana to po jego lewej stronie ok 23:00 na wysokości Plejad ukaże nam się Mars. Warto też odnaleźć o tej porze nad południowo zachodnim horyzontem jasnego Jowisza, który nadal jest blisko naszej planety, choć nasz kosmiczny wehikuł zaczął się już od niego oddalać.
 
Dla dociekliwych warto zaznaczyć, że  9.11.2022 Uran jest w opozycji do Słońca.

 

Informacje pomocne w obserwacji Księżyca:
- 1 listopada - Pierwsza Kwadra
- 8 listopada - Pełnia
- 16 listopada - Trzecia Kwadra
- 23 listopada - Nów.

 

grafika: Michał Kata / Planetarium EC1

 

Kalendarium

 

12.11.1980 – Voyager 1 mija Saturna

13.11.1971 – Mariner 9 wchodzi na orbitę Marsa

19.11.1969 – lądowanie misji Apollo 12

20.11.1889 – urodził się Edwin Hubble, odkrywca wielu galaktyk, twórca klasyfikacji galaktyk

22.11.1682 – Edmond Halley odkrywa kometę nazwaną później jego imieniem

28.11.1967 – Jocelyn Bell odkrywa pierwszy pulsar

 

 

autor wpisu:

Maciej Ogieniewski

Planetarium EC1